نظریه و جایگاه آن در علم

نظریه و جایگاه آن در علم

اصطلاح نظریه یا تئوری در معانی گوناگونی در علوم انسانی و اجتماعی بکار می رود. در وسیعترین حالت می تواند به عنوان مجموعه ای از عبارات و گزاره ها که در توضیح یا تفسیر بکار می روند، فهمیده شود. متداول است که ارزش یک تئوری به توانایی پیش بینی و توان قدرت تبیین آن بستگی دارد. در جغرافیا، این مفهوم از تئوری مربوط به انقلاب کمی بوده است و با تلاش برای توسعه منحصر به فرد نظریه های جغرافیایی به عنوان مشخصه ممتاز علم فضایی شکل گرفت.

یک نظریه اجتماعی ممکن است منبعی برای زبان تئوریک یا مفاهیم خاص، یا منبع ایده های کلی نظری یا فرضیه های خاصی باشد. نحوه ورود نظریه به پژوهش های علمی بستگی به استراتژی پژوهش دارد.

نظریه را می توان بر اساس عوامل متفاوتی طبقه بندی کرد؛ مثلاً بر اساس قلمرو؛ (نظریه خرد و کلان) و یا بر اساس ساختار؛ (نظام فکری فرضی با روابط درونی منطقی و یا مجموعه ای از قضایای جدا از هم) را می توان مشخص نمود.

پارسونز وشاگردش شیلز، چهار سطح طبقه بندی از نظریه ارائه کرده اند.

  1. طبقه بندی موردی ؛ این دسته پایینترین سطح طبقه بندی است که شامل رده بندی اختیاری به منظور نظم بخشی به مشاهدات تجربی و خلاصه سازی آنهاست.
  2. طبقه بندی علمی؛ شامل طبقه بندی مناسب با مشاهدات تجربی است، بنحوی که بتوان روابط بین مقوله ها را تشریح کرد.
  3. چارچوب مفهومی؛ مشتمل برطبقه بندی های توصیفی منظم در ساختاری روشن از قضایای مفروض است.
  4. نظام های نظری؛ نظامی از قضایا که بنحوی با هم ارتباط درونی دارند و امکان منتزع شدن برخی قضایا از قضایای دیگر فراهم است.

نظریه می تواند با کمک به درک اینکه مشاهدات ما بازتاب چه مفاهیم کلی تری است، به فهم و تفسیر مجموعه ای از مشاهدات کمک کند و تبیین موجهی درباره نحوه ارتباط مشاهدات باهم فراهم سازد. نظریه هدایت گر تحلیل است، بطوری که قضایای برخاسته از نظریه محور اصلی تحلیل داده ها می باشد.

نظریه زمینه و بستری را فراهم می سازد که مشاهدات خاص در آن قرار می گیرد و به این ترتیب به درک معنا و اهمیت احتمالی مشاهدات کمک می کند. به عبارت دیگر نظریه ما را به مشاهداتی حساس می سازد که در صورت نبود نظریه ممکن بود مورد غفلت واقع گردند.

یک نظریه می تواند در عین حال هم نتایج تحقیقات انجام شده باشد و هم برنامه تحقیقات آینده. جایگاه نظریه در علم یا پژوهش های علمی جایگاهی برجسته و غیر قابل اغماض است، چرا که هر علمی از یک سری مفاهیم، اصول و قانونمندی تشکیل می گردد و همه مفاهیم حامل بار نظری هستند، بنابراین از نظریه می توان به عنوان اساس علم یاد کرد. از طرفی نیز، علوم مختلف، توانایی خود در تبیین و پیش بینی پدیده ها را از نظریه کسب می کنند، چراکه نظریه پردازی عبارتست از فرایند ارائه تبیین و پیش بینی در مورد پدیده های اجتماعی و علمی.

منابع:

  1. دواس، دی. ای، پیمایش تحقیقات اجتماعی، ترجمه هوشنگ نایبی، نشر نی، چاپ دهم، تهران، ۱۳۸۷
  2. بلیکی، نورمن، طراحی پژوهش های اجتماعی، ترجمه حسن چاوشیان، نشر نی، چاپ اول، تهران، ۱۳۸۴
  3. فرانکفورد، چاوا ، نچمیاس، دیوید، روشهای پژوهش در علوم اجتماعی، ترجمه دکتر فاضل لاریجانی و رضا فاضلی، انتشارات سروش، تهران، ۱۳۸۱
  4. دوورژه، موریس، روشهای علوم اجتماعی، ترجمه خسرو اسدی، انتشارات امیر کبیر، تهران، ۱۳۷۵
  1. Parsons,Talcott and Edvard A.shils ; Toward a General Theory of Action, New York press, 2001
  2. The Dictionary Of Human Geography, 5th Edition, A John Wiley & Sons, Ltd., Publication, 2009

2 thoughts on “نظریه و جایگاه آن در علم

  1. با سلام و خسته نباشید خدمت استاد ارجمند واقعا ممنونم بخاطر مطالبی که گذاشتید واقعا خوشحالم که تو رشته مون افراد فعالی وجود دارند که به خاطر توانایی هاشون و تخصص شون به جاهای خوب رسیدن . از وقتی با افرادی مثل شما،  که از جوان ترین اساتید رشته برنامه ریزی روستایی هستند و واقعا فعالیت هاشون قابل تحسینه آشنا شدم، بیشتر به برنامه ریزی روستایی و کار براش علاقمند شدم. امیدوارم همیشه سلامت و موفق باشید.

  2. سلام آقاي دكتر عزيز
    ممنون بابت اطلاعات ارزشمندي كه گذاشتيد .مسلما تلاش متخصصان جوان جغرافياست كه مي تونه چالش هاي فراروي اين علم رو به تدريج كاهش بده و رويكردهاي ساير علوم به اين علم و توانمندي هاش رو بشناسونه.
    من فكر مي كنم دغدغه هاي امروز علم جغرافيا و گرايش هاي آن (بويژه برنامه ريزي روستايي) در قالب موضوعات مختلف خيلي خوب در سايت شما مطرح شده اند و قطعا مي تونه راهنمايي براي علاقه مندان به جغرافيا از تمام طيف هاي اجتماعي باشه.
    اون چيزي كه امروز جغرافيا بهش خيلي در ايران نياز داره، تبين جايگاه ميان رشته اي اين علم به عنوان يك علم توانمند در تبيين مسايل و ارائه راهكار در سطوح مختلف برنامه ريزي و سياستگزاري توسعه هست ، كه در سايت شما به اون به درستي پرداخته شده.
    با آرزوي توفيق روزافزون

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *