ایدئولوژی و ارتباط آن با نظام اجتماعی

ایدئولوژی و ارتباط آن با نظام اجتماعی

ایدئولوژی در ابتدا به عنوان «علم ایده ها» در اواخر قرن ۱۸ توسط فلاسفه فرانسوی پیشنهاد گردید. بعضی از تئوری های مربوط به ایدئولوژی هنگامی که می خواهند نقش ایده ها و عقاید در حیات اجتماعی تشریح کنند، بی طرف هستند، ولی برخی دیگر در بردارند مطالبات اصولی درباره نقش علم و ایمان در بازآفرینی مناسبات قدرت هستند. در این دسته دوم از تئوری ها، ایدئولوژی به عنوان یک نگاه تحریف شده، معکوس ونادرست از حقیقت فهمیده شده است.

تامپسون (۱۹۹۰) ایدئولوژی را به عنوان مجموعه ای از مفاهیم که تسهیل کننده دستیابی یک گروه اجتماعی به منافع خاص است تعریف می کند. مان (۱۹۸۶) ایدئولوژی را به عنوان یکی از چهار منبع قدرت اجتماعی(همراه با منابع اقتصادی ، سیاسی و نظامی) می داند، که شامل مجموعه ای از ارزش ها ، هنجارها و آداب می باشد.

در دائره المعارف بین المللی علوم اجتماعی به پنج عامل برای منشأ و خاستگاه ایدئولوژی ها اشاره شده است : ۱- رفتار اجتماعی، ۲- منافع وسیع و اهداف آتی ۳- تغییرات سریع اجتماعی، ۴-روشن بینی محدود که مقتضی شرایط اجتماعی است، ۵- ایستادگی و مقاومت سنت های فکری منسوخ شده.

ایدئولوژی یکی از اشکال متفاوت و متنوع باورهای جامع،مدرک و معدل تطلبانه در ارتباط با انسان و جامعه می باشد که در جوامع انسانی رشد و توسعه یافته است. نظریات، اعتقادات، نهضت ها و نظام های فکری و برنامه یا روش کارها در زمرة دیگر انواع الگوهای جامع و فراگیرنده ای قرار دارند که از ایدئولوژی متمایز هستند.

آلتوسر با این عقیده که زیربنای اقتصادی جامعه کلِ روبنای فرهنگی را تعیین می کند، مخالف است. این نظریه نه فقط روبنا را بر زیربنا اثرگذار می داند، بلکه همچنین الگویی از روابط ایدئولوژی و فرهنگ ارائه می دهد که صرفاً با روابط اقتصادی تعیین نمی شود. اساس این نظریه، مفهوم دستگاههای ایدئولوژیک دولت است که به اعتقاد آلتوسر عبارت اند از نهادهای اجتماعی از قبیل خانواده، نظام آموزشی، زبان، رسانه های گروهی، نظام سیاسی و غیره. البته هنجارهای اجتماعی، یا ملاکهای قابل قبول اجتماعی، نه خنثی هستند و نه عینی؛ این هنجارها طبق منافع طبقاتِ برخوردار از قدرت اجتماعی به وجود آمده اند و برای حفظ موقعیتهای قدرت طبقات حاکم، آنها را به صورت یگانه موقعیتهای اجتماعی قدرت که با عرف عام مطابقت دارند، طبیعی جلوه می دهند. هنجارهای اجتماعی، به لحاظ ایدئولوژیک، متضمن منافع طبقه خاص یا گروهی از طبقات اند، اما سایر طبقات آن هنجارها را طبیعی تلقی می کنند.

یک جنبش اجتماعی در صورتی می تواند مردم را برانگیزاند که واجد سه شرط باشد: ساده کننده ی افکار باشد، مدعی حقیقت باشد، و پس ازجمع این دو شرط خواستار اعتقاد و التزام به عمل باشد. بنابراین ایده ئولوژی نه تنها فکر و عقیده را متحول می کند بلکه مردم را هم تغییر می دهد.

با توجه به این مسئله که ایدئولوژی سیستمی از ایده ها و قضاوتهاست ، با منافع شخصی و جمعی افراد در رابطه قرار می گیردیعنی منافع کسانی که می خواهند از پایگاه و موقعیت خود محافظت و نگاهداری کنند و یا کسانی که می خواهند موقعیت خود را بهتر سازند و بدین ترتیب ایدئولوژی برحسب منافعی که برای افراد در بردارد ، موقعیت های موجود را تائید می نماید و یا مورد انتقاد قرار می دهد .

بسياري از جامعه شناسان ايدئولوژي را عامل مؤثر در دگرگوني هاي اجتماعي ميشناسند شناخت نقش ايدئولوژي درتحولات اجتماعي از سه جهت قابل توجه است :

۱ـ اگر ايدئو لوژي عاملي تعيين كننده شناخته شود به ماديگراياني كه علل تحولات را در عواملي غير ذهني مانند اقتصاد ، تكنولوژي و… جستجو مي كنند مي توان پاسخ مناسب داد.

۲ـ از طريق ايدئولوژي پذيرفته شده مي‌توان علل رفتار و خط مشي تحولات آينده را بهتر شناخت.

۳ـ جامعه شناسي معاصرايدئولوژي را در كنار ساير عوامل در سازندگي اجتماعي مؤثر مي‌داند.

بنابراين با انتخاب ارزشها و  ايدئولوژيهاي خاصي است كه فرهنگهاي خاصي نيز در جهان بوجود آمده و مي‌ايد و در تمام ابعاد زندگي فردي و اجتماعي اثرات خود را نمايان مي‌سازد وهمین فرهنگ به عنوان خمیرمایه اصلی تحولات نظام اجتماعی می باشد.

 References:

  1. Edward , shills, The Concept And The Function of Ideology. International Encyclopedia of The Social Sciences. Ed by David L Shills, Vol vll. (New York: Macmillan Company and The Free Press , 1972). P . 66.
  2. Louis Althusser, Ideology and Ideological State Apparatuses, in Lenin and Philosophy and Other Essays (London: New Left Books, 1971)
  3. The Dictionary Of Human Geography, 5th Edition, A John Wiley & Sons, Ltd., Publication, 2009
  4. Daniell Bell, -The End of ideology in the West- in Culture and Society, eds.Jeffrey C. Alexander and Steven
  5.  Seidman(New York:Cambridge University Press. 1992

2 thoughts on “ایدئولوژی و ارتباط آن با نظام اجتماعی

  1. باسلام و خسته نباشید. بسیار عالی بود. منتطر نوشته های بعدی شما هستم

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *